• گروه پژوهشی: اقتصاد دانش بنیان
• مجری پروژه: پژوهشکده مطالعات فناوری- مدیر پروژه: محمدصادق صارمی
• کارفرمای پروژه: مرکز همکاری ­های تحول و پیشرفت
• همکاران: محمدصادق صارمی، امیر ذاکری، زهرا جلیلی، سجاد خداپرستی، ابوالفضل رادافروز
• تاریخ انجام پروژه: 1399-1400

خلاصه مدیریتی:

یکی از مسائل مهم در توسعه‌نیافتگی صادرات در کشور، خصوصاً در حوزۀ دانش‌بنیان، که بازیگران اصلی آن شرکت‌های کوچک و متوسط مبتنی بر فناوری هستند، شکل نگرفتن مجموعه بازیگران مختلف و ساختارهای همکاری مؤثر در امر صادرات است. در واقع، عمدۀ نگاه‌ها تا کنون به شرکت‌های دانش‌بنیان به‌عنوان شرکت دارای فناوری تولید محصولات و خدمات پیشرفته بوده و کمتر به سایر بازیگران مؤثر در تجارت پرداخته شده است. مطالعات جهانی نشان می‌دهد که «نهادهای واسطه یا میانجی» و «شرکت‌های پیشرو یا رهبر بازار» دو بازیگر کلیدی در امر صادرات هستند. امروزه، بخش زیادی از مواد و قطعات و فناوری‌های عرضه‌شده توسط شرکت‌های کوچک و متوسط، در قالب محصولات یکپارچه (سامانه‌ها) توسط شرکت‌های پیشرو به مصرف‌کنندگان نهایی عرضه می‌شود و معمولاً شرکت‌های کوچک برای دستیابی به بلوغ لازم برای قرار گرفتن در جایگاه شریک و همکارِ شرکت‌های پیشرو بین‌المللی، نیاز به کسب تجربه و همچنین استفاده از ظرفیت نهادهای واسطه دارند. از طرفی، تحریم‌های بین‌المللی علیه کشورمان امکان همکاری مستقیم با شرکت‌های چندملیتی و قرار گرفتن در زنجیرۀ تأمین آن‌ها را بسیار محدود و دشوار و یا حداقل نیازمند اتخاذ تدابیری خاص کرده است. با این‌حال، برای حضور در بازارهای بین‌المللی، نمی‌توان از ساختارهای جهانیِ تولید صرف‌نظر کرد و لذا باید با شناخت مناسب از این ساختارها و در عین حال ملاحظات خاص کشورمان، سیاست‌ها و راهکارهای لازم برای تنوع‌بخشی به روش‌های صادراتیِ شرکت‌های دانش‌بنیان را طراحی و اجرا نمود.

لذا هدف اصلی این گزارش سیاستی این است که با در نظر گرفتن تصویری جامع از ساختارهای جهانی تولید و صادرات، بازیگران مکمل در امر صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان را شناسایی کند و راهکارهای لازم برای تقویت نقش و همکاری میان آن‌ها را بررسی نماید. در این گزارش سیاستی، مروری بر مبانی نظری در دو حوزۀ: 1. بین‌المللی شدن شرکت‌های کوچک و متوسط و رویکردهای نوین آن در شبکه‌سازی و کارآفرینی بین‌المللی، و 2. زنجیره‌های ارزش جهانی انجام گرفته است. به‌کمک مرور پیشینه، راهبردهای مکمل صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان (علاوه‌بر راهبرد صادرات مستقیم) معرفی شده است. این راهبردها شامل راهبرد صادرات به‌کمک واسطه‌ها و راهبرد صادرات از طریق همکاری مستقیم با شرکت‌های پیشرو بازار است. در تشریح راهبرد اول، انواع مختلف واسطه‌ها شامل سه نوع اصلی آن، یعنی واسطه‌های صادراتی (شرکت‌های مدیریت صادرات)، واسطه‌های تولیدی یا عملیاتی (کنسرسیوم‌ها) و واسطه‌های نوآوری (مراکز نوآوری بین‌المللی)، بررسی شده است. سپس برخی تجربه‌های بین‌المللیِ توسعۀ صادرات شرکت‌های کوچک و متوسط براساس این راهبردها و در ادامه تجربه‌های داخلیِ موجود در کشور مرور خواهد شد. در انتها نیز، راهکارهای سیاستی براساس هریک از این راهبردها ارائه شده است.