- گروه پژوهشی: گروه سیاست نوآوری و آیندهنگاری
- مجری پروژه: پژوهشکده مطالعات فناوری- مدیر پروژه: فاطمه کنعانی
- کارفرمای پروژه: ستاد کل نیروهای مسلح- قرارگاه مهارتآموزی کارکنان وظیفه
- همکاران: پریسا رسولیان، شهرزاد شهریوری
- تاریخ انجام پروژه: 1398-1399
مهمترین اهداف پروژه:
- شناسایی روندهای تحول آفرین آینده
- شناسایی مشاغل کلیدی در آینده (افق 1414)
- شناسایی مهارت های کلیدی در آینده (افق 1414)
خلاصه مدیریتی:
تأمین اشتغال به ویژه برای جوانان، همواره یکی از دغدغه های جامعه و سیاستگذاران اقتصادی کشور است. در عین حال، مدیریت صحیح مشاغل، بدون آینده اندیشی امکان پذیر نبوده و لازم است مهارت های مورد نیاز مشاغل در آینده، شناسایی و بسترهای لازم برای کسب آنها، فراهم شود، چرا که مهارت ها نیز به طور خودکار به شغل و رشد مبدل نخواهند شد.
برای آینده پژوهی مشاغل، دسته بندیهای مختلفی ارائه شده است که از آن جمله میتوان به دسته بندی اونت، SOC، ISIC و … اشاره کرد. در دسته بندی جدید اونت که یکی از مراجع اصلی پرکاربرد مشاغل است، یکی از خوشه های شغلی، فناوری اطلاعات است. فناوری اطلاعات، بخشی است که بسیار سریعتر از سایر بخشهای اقتصاد در حال رشد است و تحولات عظیمی از نوع حذف، جابجایی، تغییر ماهیت و وظایف، خلق و …. در مشاغل ایجاد خواهد کرد. لذا آینده پژوهی مشاغل آن و زمینه سازی برای کسب مهارت های مربوطه، از اهمیت بسزایی برخوردار است.
در این پژوهش، به بررسی آینده مشاغل فناوری اطلاعات پرداخته شده است. برای این منظور، ابتدا روندهای جهانی و پیشرانهای مؤثر بر مشاغل (همه مشاغل و نه فقط مشاغل فناوری اطلاعات)، از ادبیات موضوع استخراج شدند. روندهای شناسایی شده در این مرحله عبارتند از: سالخوردگی جمعیت، جهانی شدن، جابجایی قدرت از غرب به شرق، تغییرات اقلیمی و آب و هوا، حوادث طبیعی، تغییر سبک زندگی و افزایش تمایل به بهروزی، کمبود منابع طبیعی، افزایش نواوری در محیط های کسب و کار و افزایش تعداد شرکتهای نوپا، تغییر قوانین کار، انعطاف پذیری کار و محیطهای کاری، تحریم و تحولات سیاسی، افزایش نابرابری و ثروت و درآمد، مهاجرت و افزایش شهرنشینی، رکود اقتصادی، افزایش جمعیت، افزایش مشارکت زنان، پایداری زیست محیطی، هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء، واقعیت افزوده و واقعیت مجازی، مواد پیشرفته و زیست فناوری، حسگرها، خودروهای خودران، اتوماسیون دیجیتالی شدن، پرینت سه بعدی، بیوچیپ ها، اینترنت نسل پنجم، ماهواره ها و پهپادها، کلان داده، زنجیره بلوک، رایانش کوانتومی و یادگیری ماشین.
روندهای مذکور، بر اساس مجمع جهانی اقتصاد، به دو دسته کلی روندهای عمومی (اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و …) و روندهای فناورانه، قابل افراز هستند. در گام بعد، با استفاده از پرسشنامه و مصاحبه نیمه باز با خبرگان، و تحلیل نظرات آنها با استفاده از دلفی فازی، پیشرانها و روندهایی که احتمال وقوع آنها در ایران در افق 1414 زیادتر بوده و مؤثر بر مشاغل فناوری اطلاعات در این افق هستند، استخراج شدند. در مجموع، تعداد 10 روند عمومی (جهانی شدن و یکپارچه سازی جهانی، سالخوردگی جمعیت، تنوع جنسیتی نیروی کار (افزایش مشارکت زنان)، مهاجرت و افزایش شهرنشینی، حوادث طبیعی (از قبیل سیل، زلزله، اپیدمی ویروسی و ….)، تحریم و تحولات سیاسی، تغییر محیط های کاری- افزایش نوآوری در محیط های کسب و کار و تعداد شرکتهای نوپا، تغییر محیط های کاری- انعطاف پذیری کار و محیط های کاری، تغییر سبک زندگی- افزایش تمایل به بهروزی، رکود اقتصادی) و 11 روند فناورانه (اتوماسیون و دیجیتالی شده، ربات و هوش مصنوعی، حسگرها، اینترنت اشیاء، زنجیره بلوک، یادگیری ماشین، واقعیت افزوده و واقعیت مجازی، ماهواره ها و پهپادها، کلانداده، رایانش ابری و اینترنت نسل پنجم) نهایی شدند.
به منظور تحلیل اثر این 21 روند بر مشاغل بخش فناوری اطلاعات، ابتدا مشاغل خوشه فناوری اطلاعات از اونت و سایر دسته بندیهای مشاغل و پژوهش های پیشین و سایر منابع، استخراج، و با الهام از مدل توگف و SDLC، در 15 نقش کلی؛ زیرساخت (فناوری)، تحلیل الزامات و برنامهریزی، طراحی، کدنویسی، آزمایش، پیادهسازی و نگهداری، خرید، داده/ ورودی، پردازش، خروجی، فروش، تعمیر و نگهداری و پشتیبانی، مدیریت پروژه، امنیت، رگولاتوری/ حقوقی دسته بندی شدند. سپس اثر روندها بر این نقش ها تحلیل و بررسی شدند.
تحلیل آثار روندها بر دستههای شغلی نشان از ظهور مشاغل تخصصی بیشتر در روندهای فناور است. به عبارتی با ظهور فناوریهایی همچون اینترنت اشیا، کلانداده، بلاکچین، هوش مصنوعی و یادگیری ماشین، اتوماسیون، رایانش ابری، پهپادها و ماهوارهها خود به عنوان عرصههایی جدید شغلی مطرح میشوند که در لایههای مختلف اعم از زیرساخت، طراحی، فروش و حتی اپراتوری و تکنسینی موجب ایجاد فرصتهای کاری جدید میشوند. بر اساس روندهای عمومی جهانیشدن و یکپارچهسازی جهانی نیز سازمانها بیشتر ماهیت چندملیتی به خود میگیرند و نیروی کار جهانی را از نقاط مختلف جهان جذب مینمایند. از سویی با تسهیل مهاجرت نیروی توانمند و متخصص به راحتی در جستجوی شغل و درآمد بهتر از مرزها عبور مینماید. دیگر روند مهم ساخورده شدن جمعیت است که نیروی کار جوان و مستعد کسب و مهارت را کاهش میدهد. از سویی با پیشبینی روندهای همچون حوادث طبیعی و رکود اقتصادی، مشاغل سادهتر کاهش مییابد و تلاش میشود بیشتر این امور ساده توسط ماشین و اتوماسیون جایگزین گردد تا هزینههای تولید و ارائه خدمات در سازمانها کاهش یابد. همه این عوامل دست در دست هم میدهند تا نیاز به مشاغل با مهارت کمتر، کاهش یافته و افراد جامعه برای کسب شغل و گذران زندگی نیازمند ارتقای مهارتهای متنوع باشند. با روندهایی همچون انعطاف محیط و شرایط کاری و تمایل به بهروزی، نیز درخواست نیروی کار بهویژه نیروی کار تحصیلکرده و متخصص، برای شغل های با ساعت و مکان کاری منعطف، قراردادهای زمانآزاد، محیط کاری سالم، به دور از آلودگی، شرایط دورکاری و ….، افزایش خواهد یافت. حضور و مشارکت بیشتر زنان نیز به عنوان روندی مؤثر، میتواند منجر به افزایش برآیند تمایل به مشاغل امن و خدماتی و کاهش مشاغل صنعتی شود. کما اینکه یک تقسیمبندی پنهان در حوزه هدایت زنان به سوی مشاغل دقیقتر و جزئیتر در لایهها طراحی و فروش و هدایت مردان به سوی لایههای زیرساخت و فناوری و تعمیر و نگهداری را رقم میزند.
لازم به ذکر است که در بخش بررسی روندهای فناورانه گزارش، به مرور ادبیات و نظریه های مختلف موجود در منابع معتبر علمی در مورد اثر دیجیتالی شدن و فناوری اطلاعات بر مشاغل (به صورت کلی)، پرداخته شده است. براساس یافته های حاصل از این بخش، دوگانه های متعددی در مورد اثر کاهشی یا افزایشی روندهای مذکور بر مشاغل ارائه شده است ولی در مجموع، نوع و شدت اثرات و میزان حساسیت یا ریسک مشاغل نسبت به اتوماسیون و توسعه فناوری های اطلاعات، به عوامل: منطقه جغرافیایی، جنسیت نیروی کار، افق زمانی (کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت)، سطح تحصیلات و میزان مهارت نیروی کار، میزان شهرنشینی، نوع مشاغل (پاره وقت، تمام وقت و …)، میزان پذیرش فناوری، نرخ بیکاری، میزان استاندارد بودن مشاغل، نوع وظایف (روتین/ خلاقانه)، میزان تقاضا برای محصولات تولیدی حاصل از جذب فناوری های جدید و دستمزد نیروی کار بستگی دارد.
