- گروه پژوهشی: اقتصاد دانش بنیان
- مدیر پروژه: محمدصادق صارمی
- تهیهکنندگان: امیر ذاکری، مصطفی شفیعینژاد، محمدصادق صارمی
خلاصه مدیریتی:
یکی از مسائل مهم در توسعهنیافتگی صادرات در کشور، خصوصاً در حوزۀ دانشبنیان، که بازیگران اصلی آن شرکتهای کوچک و متوسط مبتنی بر فناوری هستند، شکل نگرفتن مجموعه بازیگران مختلف و ساختارهای همکاری مؤثر در امر صادرات است. در واقع، عمدۀ نگاهها تا کنون به شرکتهای دانشبنیان بهعنوان شرکت دارای فناوری تولید محصولات و خدمات پیشرفته بوده و کمتر به سایر بازیگران مؤثر در تجارت پرداخته شده است. مطالعات جهانی نشان میدهد که «نهادهای واسطه یا میانجی» و «شرکتهای پیشرو یا رهبر بازار » دو بازیگر کلیدی در امر صادرات هستند. امروزه، بخش زیادی از مواد و قطعات و فناوریهای عرضهشده توسط شرکتهای کوچک و متوسط، در قالب محصولات یکپارچه(سامانهها) توسط شرکتهای پیشرو به مصرفکنندگان نهایی عرضه میشود و معمولاً شرکتهای کوچک برای دستیابی به بلوغ لازم برای قرار گرفتن در جایگاه شریک و همکارِ شرکتهای پیشرو بینالمللی، نیاز به کسب تجربه و همچنین استفاده از ظرفیت نهادهای واسطه دارند. از طرفی، تحریمهای بینالمللی علیه کشورمان امکان همکاری مستقیم با شرکتهای چندملیتی و قرار گرفتن در زنجیرۀ تأمین آنها را بسیار محدود و دشوار و یا حداقل نیازمند اتخاذ تدابیری خاص کرده است. با اینحال، برای حضور در بازارهای بینالمللی، نمیتوان از ساختارهای جهانیِ تولید صرفنظر کرد و لذا باید با شناخت مناسب از این ساختارها و در عین حال ملاحظات خاص کشورمان، سیاستها و راهکارهای لازم برای تنوعبخشی به روشهای صادراتیِ شرکتهای دانشبنیان را طراحی و اجرا نمود. لذا هدف اصلی این گزارش سیاستی این است که با در نظر گرفتن تصویری جامع از ساختارهای جهانی تولید و صادرات، بازیگران مکمل در امر صادرات شرکتهای دانشبنیان را شناسایی کند و راهکارهای لازم برای تقویت نقش و همکاری میان آن ها را بررسی نماید. در این گزارش سیاستی، مروری بر مبانی نظری در دو حوزۀ: 1. بین المللی شدن شرکتهای کوچک و متوسط و رویکردهای نوین آن در شبکهسازی و کارآفرینی بین المللی، و 2. زنجیرههای ارزش جهانی انجام گرفته است. به کمک مرور پیشینه، راهبردهای مکمل صادرات شرکت های دانش بنیان (علاوه بر راهبرد صادرات مستقیم) معرفی شده است. این راهبردها شامل راهبرد صادرات به کمک واسطهها و راهبرد صادرات از طریق همکاری مستقیم با شرکتهای پیشرو بازار است. در تشریح راهبرد اول، انواع مختلف واسطه ها شامل سه نوع اصلی آن، یعنی واسطه های صادراتی (شرکتهای مدیریت صادرات)، واسطه های تولیدی یا عملیاتی (کنسرسیومها) و واسطه های نوآوری (مراکز نوآوری بین المللی)، بررسی شده است. سپس برخی تجربه های بین المللیِ توسعۀ صادرات شرکت های کوچک و متوسط براساس این راهبردها و در ادامه تجربه های داخلیِ موجود در کشور مرور خواهد شد. در انتها نیز، راهکارهای سیاستی براساس هریک از این راهبردها ارائه شده است.
